Mimar Abidin Mortaş Yalısı, İstanbul'un Üsküdar ilçesine bağlı Kuzguncuk semtinde, Paşalimanı Caddesi üzerinde bulunan tarihî bir Boğaz yalısıdır. Kökeni 19. yüzyıla uzanan yapı, Cumhuriyet dönemi mimarlarından Abidin Mortaş'ın gerçekleştirdiği mimari müdahaleyle tanınır. 1971 yılında korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edilen yalı, sonraki dönemlerde yeniden yapım çalışmaları geçirmiştir. Günümüzde halka açık bir müze değildir.
Kuzguncuk Vapur İskelesi ile Fethi Paşa Korusu yönündeki kıyıda yer alan yapı, yan yana sıralanan tarihî sahilhanelerin bir parçasıdır. Yalıyı mimarlık tarihi açısından farklı kılan özellik, eski yapıyla sonradan eklenen bölüm arasında kurulan mimari ilişkidir.
Mimar Abidin Mortaş Yalısı Tarihi
Mimar Abidin Mortaş Yalısı'nın ilk yapım yılı ve yaptıran kişinin kimliği kesin olarak bilinmemektedir. Kültür varlığı kayıtlarında 19. yüzyıl Osmanlı sahilhanesi olarak değerlendirilen yapı, Kuzguncuk'un tarihî kıyı yerleşimi içinde gelişmiştir.
Yalı, sonraki dönemde mimar Abidin Mortaş ile ilişkilendirilmiştir. Mortaş'ın yapıya gerçekleştirdiği ek, özgün mimariyle aynı üslubu tekrar etmek yerine yeni bir tasarım anlayışını yansıtır.
Mimarlık tarihçisi Behçet Ünsal'ın değerlendirmesinde, ek bölümün farklı bir mimari üslupla tasarlandığı ancak eski yapının özelliklerinin gözetildiği belirtilmektedir. Bu yaklaşım, yalının mimari geçmişindeki en dikkat çekici değişikliktir.
1971 yılında Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından 182 koruma numarasıyla tescil edilen yapı, Kuzguncuk kıyısındaki korunması gerekli tarihî sahilhaneler arasında yerini almıştır.
Daha sonraki yıllarda yalı için yeniden yapım çalışmaları gündeme gelmiştir. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi arşivindeki bir yapı incelemesi, yalının betonarme olarak yeniden inşa edilmekte olduğunu kaydetmektedir. Ancak bu çalışmanın hangi tarihte tamamlandığı ve mevcut yapının özgün malzemelerinin ne kadarını koruduğu kesin olarak doğrulanamamaktadır.
Mimar Abidin Mortaş Yalısı Mimari Özellikleri
Mimar Abidin Mortaş Yalısı, geleneksel Boğaziçi sahilhane mimarisiyle Cumhuriyet döneminin modern mimari yaklaşımını bir araya getirmesi bakımından önemlidir.
Yapının özgün mimarı bilinmemektedir. Abidin Mortaş'ın adı ise ilk inşayla değil, sonraki mimari müdahaleyle ilişkilidir. Bu nedenle Mortaş'ı 19. yüzyıldaki yalının ilk mimarı olarak tanımlamak doğru değildir.
Yapının tarihî belgelerinde deniz katındaki kayıkhane ve kıyıya dönük konut düzeni öne çıkar. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi bünyesindeki araştırmada kayıkhanenin yalı altında bulunduğu belirtilmektedir.
Yalının sonraki dönemlerdeki mimari düzeninde, tarihî kütleye eklenen bölüm farklı bir tasarım anlayışı taşır. Ancak bu ek, eski yapının ölçeği ve kıyıdaki yerleşimi dikkate alınarak oluşturulmuştur.
Yeniden yapım sırasında betonarme taşıyıcı sistemin kullanılması, yapının özgün tarihî malzemeleriyle günümüzdeki fiziksel durumunu birbirinden ayırmayı gerektirir. Bu nedenle bugün görülen bütün yapı elemanlarını 19. yüzyıldan kalma olarak değerlendirmek doğru değildir.
Mimar Abidin Mortaş Kimdir?
Abidin Mortaş (1904-1963), Türkiye'de Cumhuriyet döneminin modern mimarlık anlayışının gelişmesinde rol oynayan mimarlardan biridir.
Güzel Sanatlar Akademisi'nde mimarlık eğitimi alan Mortaş, mesleki çalışmalarının yanı sıra mimarlık yayıncılığıyla da tanınmıştır. 1931 yılında yayımlanmaya başlayan Mimar dergisinin kurucuları arasında yer almıştır. Dergi, 1935 yılından itibaren Arkitekt adıyla yayımlanmaya devam etmiştir.
Mortaş, modern mimarlık düşüncesiyle geleneksel Türk mimarisinin incelenmesini birlikte önemseyen isimlerdendi. Kuzguncuk'taki yalıya yaptığı ek de bu iki mimari yaklaşımın bir arada değerlendirilmesi açısından dikkat çekicidir.
Mimar Abidin Mortaş Yalısı'nın Mimari Açıdan Önemi Nedir?
Yalının ayırt edici özelliği, tarihî bir Boğaziçi konutuna farklı bir mimari üslupla ek yapılmış olmasıdır.
Tarihî yapılara yapılan eklerde eski mimarinin birebir taklit edilmesi veya tamamen farklı bir yapı dili kullanılması gibi yaklaşımlar görülebilir. Abidin Mortaş'ın müdahalesi ise farklı bir üslup kullanırken mevcut yapının özelliklerini dikkate almasıyla tanımlanmıştır.
Bu nedenle yalı, yalnızca 19. yüzyıl Osmanlı konut mimarisinin değil, Cumhuriyet döneminde tarihî yapılara nasıl müdahale edildiğinin de incelenebileceği bir örnektir.
Sonraki yeniden yapım süreçleri, özgün tasarımın ne ölçüde korunduğu sorusunu da önemli hale getirmektedir.
Mimar Abidin Mortaş Yalısı Ziyarete Açık mı?
Mimar Abidin Mortaş Yalısı halka açık bir müze değildir. İç mekânlarının düzenli turistik ziyaretlere açıldığına ilişkin doğrulanmış bilgi bulunmamaktadır.
Yalının dış cephesi, Kuzguncuk kıyısındaki uygun kamusal görüş noktalarından ve İstanbul Boğazı üzerinden görülebilir. Yapının güncel iç kullanımına ilişkin ayrıntılı kamusal bilgiler sınırlıdır.
Mimar Abidin Mortaş Yalısı Yatla Görülebilir mi?
Mimar Abidin Mortaş Yalısı, İstanbul Boğazı'nın Anadolu yakasında, Üsküdar ilçesinin Kuzguncuk semtinde, Paşalimanı Caddesi kıyısında yer alır. Bu nedenle Kuzguncuk ve Paşalimanı kıyılarını kapsayan yat turlarında dışarıdan görülebilir.
Denizden bakıldığında yalının kıyıdaki yapı kütlesi ve komşu sahilhanelerle ilişkisi daha bütüncül biçimde fark edilir. Özellikle yakınındaki Madam Agavni Muratyan Yalısı ile birlikte görülmesi, Kuzguncuk sahilinde farklı dönemlere ait mimari yaklaşımları karşılaştırmaya yardımcı olur.
Yapının deniz katındaki kayıkhane düzeni, Boğaziçi konutlarının geçmişte deniz ulaşımıyla kurduğu ilişkiyi anlamak açısından önemlidir. Ancak kayıkhanenin bugünkü fiziksel durumu ve özgün malzemelerinin korunma düzeyi konusunda kesin bilgi bulunmamaktadır.
Mimar Abidin Mortaş Yalısı, Kuzguncuk ve Paşalimanı kıyılarını içeren İstanbul yat kiralama güzergâhlarında görülebilen tarihî yapılardan biridir. Denizden görülmesi, yapının özel kıyı alanına yanaşma veya iç mekânlarına giriş hakkı sağlamaz.