Ali Pertek Camii, İstanbul'un Sarıyer ilçesine bağlı Rumelihisarı semtinde, Arpacı Çeşme Sokak ile sahil yolunun kesiştiği noktada bulunan tarihî bir Osmanlı camisidir. Pertev Ali Camii, Beyler Camii ve Hamam Camii adlarıyla da bilinen yapı, Sarıyer Belediyesinin tarihî yapı kayıtlarına göre 1640 yılında denizci Ali Bey tarafından yaptırılmıştır. Zaman içinde çeşitli onarımlar geçiren cami, günümüzde ibadet amacıyla kullanılmaktadır.
Rumelihisarı'nın Baltalimanı yönündeki kıyı kesiminde bulunan cami, çevresindeki yüksek taş duvarları, kiremit kaplı çatısı ve mütevazı minaresiyle dikkat çeker. Yakınındaki Yusuf Ziya Paşa Köşkü'nün yüksek ve hareketli mimarisinden farklı olarak daha sade, alçak bir yapı düzenine sahiptir.
Ali Pertek Camii Tarihi
Ali Pertek Camii'nin yapım tarihi konusunda farklı kayıtlar bulunmaktadır. Sarıyer Belediyesi, caminin 1640 yılında Pertev veya Pertek lakabıyla tanınan denizci Ali Bey tarafından yaptırıldığını belirtmektedir. Ancak bazı envanterlerde yapı 16. yüzyıla tarihlendirilir. Özgün inşa kitabesi kesin biçimde doğrulanamadığından 1640 yılını yaygın kabul gören tarihlendirme olarak değerlendirmek gerekir.
Cami, Rumelihisarı ile Baltalimanı arasındaki eski yerleşimin ibadet yapılarından biri olarak kullanıldı. Tarihî kaynaklarda Beyler Camii ve Hamam Camii adlarıyla da anılmaktadır.
1763-1764 yıllarında onarım gören yapı, sonraki dönemlerde de çeşitli müdahaleler geçirdi. Birinci Dünya Savaşı sırasında çatısının zarar gördüğü ve zamanla bakımsız kaldığı aktarılmaktadır.
1937 yılında ibadete kapatılan cami, uzun süre kullanılmadı. Sarıyer Belediyesinin kayıtlarına göre 1960 yılında onarılarak yeniden ibadete açıldı.
Yapı sonraki yıllarda da koruma ve bakım çalışmalarından geçti. 2009 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edildi. 2020 yılında ise caminin tarihî haziresi, Kültür ve Turizm Bakanlığı Koruma Bölge Kurulu kararıyla korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edildi.
Ali Pertek Camii Mimari Özellikleri
Ali Pertek Camii, klasik dönem Osmanlı mahalle camilerinin sade mimari anlayışını yansıtan küçük ölçekli bir yapıdır. Özgün mimarının kimliği bilinmemektedir.
Cami, kareye yakın dikdörtgen planlı ve kubbesizdir. Moloz taş ve tuğla kullanılan kâgir duvarların üzeri kiremit kaplı ahşap çatıyla örtülüdür.
Yapının çevresindeki yüksek ve kalın taş duvarlar, caminin sokaktan görünümünü belirler. Avluya dar bir geçitten ulaşılır. Bu özellik, yapının Rumelihisarı çevresindeki sıkışık tarihî yerleşimle ilişkisini gösterir.
Minarenin alt bölümü taş, üstteki petek kısmı ise tuğladandır. Mermer şerefeli minare, caminin kiremit çatısının yanında yükselir.
Cephelerde iki sıra halinde pencere açıklıkları bulunur. Alt pencereler dikdörtgen biçimindeyken üst sıradaki pencereler kemerli olarak düzenlenmiştir. Bazı üst pencerelerde renkli cam ve alçı bezemeler görülür.
İç mekânda düz ahşap tavan, sade mihrap ve ahşap minber bulunur. Büyük selatin camilerindeki anıtsal kubbe ve yoğun süsleme anlayışı yerine işlevsel, ölçülü bir ibadet mekânı oluşturulmuştur.
Ali Pertek Camii Neden Hamam Camii Olarak Bilinir?
Ali Pertek Camii'nin tarihî isimlerinden biri Hamam Camiidir. Bu ad, yapının yakınında geçmişte bir hamam bulunmasıyla ilişkilendirilir.
Tarihî anlatımlarda caminin çevresinde hamam ve imaret gibi yardımcı yapıların bulunduğu belirtilmektedir. Ancak bu yapıların tamamı günümüze ulaşmamıştır.
Beyler Camii adı ise caminin geçmişte bölgedeki ileri gelen kişiler tarafından tercih edilen ibadet yerlerinden biri olmasıyla açıklanmaktadır.
Yapının resmî ve yaygın adlandırmalarında Ali Pertek, Ali Pertev ve Pertev Ali biçimlerinin görülmesi, banisinin lakabının farklı yazımlarla aktarılmasından kaynaklanır.
Ali Pertek Camii'nin Tarihî Haziresi
Ali Pertek Camii'nin avlusunda hazire olarak adlandırılan küçük bir tarihî mezarlık alanı bulunur. Hazireler, Osmanlı döneminde cami ve benzeri dinî yapıların çevresinde oluşturulan defin alanlarıdır.
16 Ocak 2020 tarihinde İstanbul III Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, Ali Pertek Camii Haziresi'nin korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edilmesine karar verdi.
Kurul kararında hazirenin I. grup koruma kapsamında değerlendirilmesi ve tarihsel araştırma ile belgeleme çalışmalarının hazırlanması istendi.
Bu karar, caminin yalnızca ibadet yapısı olarak değil, çevresindeki tarihî mezar alanıyla birlikte korunması gereken bir kültür mirası olduğunu göstermektedir.
Ali Pertek Camii Ziyarete Açık mı?
Ali Pertek Camii günümüzde ibadet amacıyla kullanılmaktadır. Tarihî bir cami olması nedeniyle ibadet saatleri ve dinî kullanım düzeni gözetilerek ziyaret edilebilir.
Yapının küçük ölçekli olması ve avluya dar bir geçitten ulaşılması nedeniyle kalabalık ziyaretler için uygun olmayabilir. Cami ve hazirede devam eden bakım veya koruma çalışmaları varsa bazı alanlara erişim kısıtlanabilir.
Ali Pertek Camii Yatla Görülebilir mi?
Ali Pertek Camii, İstanbul Boğazı'nın Avrupa yakasında, Sarıyer ilçesinin Rumelihisarı semtinde, Baltalimanı yönündeki sahil yolunun kara tarafında bulunur. Bu nedenle Rumelihisarı ile Baltalimanı arasından geçen yat turlarında bulunduğu kıyı kesimi görülebilir.
Ancak cami doğrudan deniz üzerine kurulmuş bir yapı değildir. Yüksek çevre duvarları, sahil yolu ve çevresindeki yapılar nedeniyle denizden görünümü sınırlıdır. Uygun açıdan çatısı ve minaresinin bir bölümü fark edilebilir; bütün mimari ayrıntılarının yat üzerinden görülebileceği söylenemez.
Caminin yakınındaki Yusuf Ziya Paşa Köşkü ve Fatih Sultan Mehmet Köprüsü, bulunduğu kıyı kesimini tanımayı kolaylaştıran önemli yapılardır.
Ali Pertek Camii'nin bulunduğu Rumelihisarı kıyısı, bu bölgeden geçen İstanbul yat kiralama güzergâhlarında yer alır. Ancak yapıyı ayrıntılı biçimde incelemek isteyenler için karadan ziyaret, denizden bakışa göre daha uygundur.