Hasib Paşa Yalısı

Beylerbeyi İskelesi'nin yaklaşık 200 metre kuzeyinde bulunan yalı, iki katlı geniş harem binası, denize açılan selamlık bölümü ve aralarındaki bahçeyle büyük bir sahilsaray yerleşimini andırıyordu. Kıyıdan yükselen ahşap cephesi ve arkasındaki yamaçta bulunan köşk, yapının mimari bütünlüğünü tamamlıyordu.

Hasib Paşa Yalısı Tarihi

Hasib Paşa Yalısı'nın kesin yapım yılı bilinmemektedir. Yapıyı yaptıran Mehmed Hasib Paşa, Sultan II. Mahmud döneminde devlet hizmetinde bulunmuş, sonraki yıllarda Evkaf ve Maliye nazırlıkları gibi önemli görevler üstlenmişti.

Aileden aktarılan bilgilere göre yalı, başlangıçta birbirine üstten bir geçitle bağlanan iki ayrı yapı olarak tasarlandı. Ancak inşaatın tamamlanmasına yakın çıkan yangın nedeniyle bu ilk yapılar kullanılamadı. Sultan II. Mahmud döneminde, muhtemelen 1825 yılı civarında yeniden inşa edildi. Mimarlık tarihçisi Sedad Hakkı Eldem ise bazı mimari özelliklerinin daha eski bir döneme uzandığını değerlendirmiştir.

Yalı, 19. yüzyılda yalnızca bir aile konutu olarak kullanılmadı. Sultan II. Mahmud döneminde burada resmî toplantılar düzenlendiği aktarılmaktadır.

Sultan Abdülaziz döneminde Mısır hanedanından Mustafa Fâzıl Paşa'nın yalıyı kiralaması, yapının siyasi tarihindeki önemli gelişmelerden biriydi. Mustafa Fâzıl Paşa'nın desteklediği Jön Türk çevresinden isimlerin burada bir araya geldiği tarihî kaynaklarda belirtilmektedir.

20. yüzyılın başlarında yalının selamlık bölümü yangında yok oldu. Bu bölümün yerine Hasib Paşa'nın oğlu Rauf Bey tarafından 1915 yılında iki kuleli yeni bir konut yaptırıldı. Günümüzde Kalkavan Yalısı olarak bilinen bu yapı, eski selamlığın özgün mimarisinden farklıydı.

Hasib Paşa Yalısı'nın asıl tarihî değerini taşıyan harem binası ise 14 Ekim 1973'ü 15 Ekim'e bağlayan gece çıkan büyük yangında tamamen yandı. Yangın, Osmanlı ahşap konut mimarisinin önemli örneklerinden birinin kaybedilmesine neden oldu.

Yalının bulunduğu arazi sonraki yıllarda el değiştirdi. Tarihî harem binası özgün haliyle günümüze ulaşmadı.

Hasib Paşa Yalısı Mimari Özellikleri

Hasib Paşa Yalısı, geleneksel Türk evi planını Neo-Barok ve Ampir etkilerle birleştiren büyük bir ahşap sahilhaneydi. Özellikle harem binasının planı, Osmanlı sivil mimarisinde önemli bir yere sahipti.

İki katlı harem binasının merkezinde, her katta birer tane olmak üzere iki büyük oval sofa bulunuyordu. Odalar ve bağımsız yaşam bölümleri bu sofaların çevresine yerleştirilmişti. Üst kattaki sofa, oval kubbesi ve geniş açıklığıyla yapının en dikkat çekici mekânıydı.

Denize bakan cephede kesintisiz pencere sıraları, köşelerde dışarı taşan bölümler ve orta kısımda oval sofanın biçimini takip eden kavisli yüzeyler bulunuyordu. Bu düzen, yalının hem iç planını hem de dış görünümünü belirliyordu.

İç mekânlarda altın yaldızlı aynalar, renkli camlar, mermer çeşmeler ve süslemeli tavanlar kullanılmıştı. Oval sofaların çevresindeki odalar, geniş aile yaşamına ve misafir ağırlamaya uygun biçimde düzenlenmişti.

Yalı yerleşimi yalnızca ana binadan oluşmuyordu. Harem ve selamlığın yanında Mabeyin Dairesi, deniz hamamı, mermer havuz, hizmet yapıları ve arka yamaçta bir dağ köşkü bulunuyordu.

Dağ köşkü de merkezî sofalı planıyla dikkat çekiyordu. Şair Âsaf Hâlet Çelebi'nin yaşamının son dönemlerinde kullandığı bu köşk, onun ölümünün ardından yıkılmıştır.

Hasib Paşa Yalısı Yangını

15 Ekim 1973 gecesi yaşanan yangın, Hasib Paşa Yalısı'nın tarihindeki en büyük kayıptı. Yangın, yapının tarihî harem bölümünü tamamen yok etti.

Yalının ahşap taşıyıcı sistemi, geniş oval sofaları ve tarihî iç süslemeleri yangında kaybedildi. Özellikle üst kattaki büyük oval sofa ve kubbeli tavan düzeninin ortadan kalkması, mimarlık tarihi açısından önemli bir kayıp olarak değerlendirildi.

Yangının çıkış koşulları dönemin yayınlarında şüpheli olarak nitelendirilmiştir. Ancak yangının kasıtlı olarak çıkarıldığını kesin biçimde ortaya koyan doğrulanmış bir sonuç bulunmadığından bu iddiayı kesin bir olay olarak değerlendirmek doğru değildir.

Hasib Paşa Yalısı'nın özgün mimarisi bugün ağırlıklı olarak eski fotoğraflar, rölöveler ve Sedad Hakkı Eldem gibi mimarların araştırmaları sayesinde bilinmektedir.

Hasib Paşa Yalısı ile Kalkavan Yalısı Aynı mı?

Hasib Paşa Yalısı ile Kalkavan Yalısı aynı özgün yapı değildir. Ancak ikisi tarihî olarak aynı sahilsaray yerleşimiyle ilişkilidir.

Hasib Paşa Yalısı'nın eski selamlık binası 20. yüzyılın başında yanınca, yerine 1915 yılında iki kuleli yeni bir yapı inşa edildi. Bugün Kalkavan Yalısı olarak tanınan bina budur.

Özgün Hasib Paşa Yalısı'nın harem bölümü ise 1973 yangınında yok oldu. Bu nedenle günümüzde Beylerbeyi sahilinde görülen kuleli yapıyı, 1973 yılında yanan oval sofalı harem binasıyla karıştırmamak gerekir.

Hasib Paşa Yalısı Günümüzde Ziyarete Açık mı?

Özgün Hasib Paşa Yalısı günümüzde mevcut değildir. Tarihî harem binası 1973 yangınında tamamen kaybedildiği için ziyaret edilebilecek bir müze-saray olarak korunmamıştır.

Eski sahilsaray yerleşiminin bulunduğu Beylerbeyi kıyısında sonraki dönemlere ait yapılar bulunmaktadır. Ancak bunların varlığı, Hasib Paşa Yalısı'nın özgün mimarisiyle ayakta olduğu anlamına gelmez.

Hasib Paşa Yalısı Yatla Görülebilir mi?

Hasib Paşa Yalısı'nın bulunduğu tarihî alan, İstanbul Boğazı'nın Anadolu yakasında, Beylerbeyi İskelesi'nin yaklaşık 200 metre kuzeyindedir. Beylerbeyi ve Çengelköy kıyılarını kapsayan yat turlarında bu sahil kesiminden geçilebilir.

Ancak 1973 yılında yanan özgün Hasib Paşa Yalısı artık denizden görülemez. Aynı tarihî yerleşimle bağlantılı olarak 1915 yılında yaptırılan kuleli Kalkavan Yalısı ve çevresindeki kıyı yapıları görülebilir.

Eski fotoğraflarda yer alan geniş ahşap harem cephesiyle bugünkü kıyı görünümünü karşılaştırmak, Beylerbeyi sahilinin zaman içinde nasıl değiştiğini anlamaya yardımcı olur.

Hasib Paşa Yalısı'nın tarihî konumu, Beylerbeyi ve Çengelköy kıyılarını içeren İstanbul yat kiralama güzergâhları üzerinde yer alır. Bu bölgede yapılan bir turda yalının eski konumu görülebilse de özgün yapının artık ayakta olmadığı unutulmamalıdır.