Kuleli Askerî Lisesi, İstanbul'un Üsküdar ilçesinde, Çengelköy ile Vaniköy arasında Boğaz kıyısında bulunan tarihî bir askerî okul binasıdır. 1845 yılında kurulan okul, 1872 yılında Kuleli Kışlası'na taşınmış ve uzun yıllar Türk ordusuna subay adayları yetiştirmiştir. 2016 yılında askerî liselerin kapatılmasının ardından eğitim işlevi değişen tarihî yapı, günümüzde Millî Savunma Üniversitesi bünyesinde kullanılmaktadır.
Boğaz kıyısında uzun bir cephe boyunca uzanan bina, iki ucundaki sivri çatılı kuleleri, açık renkli duvarları ve düzenli pencere sıralarıyla dikkat çeker. Özellikle denizden bakıldığında simetrik mimarisi ve çevresindeki yeşil alanlarla kurduğu ilişki belirginleşir.
Kuleli Askerî Lisesi Tarihi
Kuleli'nin bulunduğu kıyıda askerî yapılaşma, Sultan II. Mahmud döneminde süvari birlikleri için bir kışla inşa edilmesiyle başladı. 1820'li yılların sonunda yapılan ilk ahşap kışla, Osmanlı ordusunun yeniden düzenlenmesi sürecinde ortaya çıkan askerî ihtiyaçları karşılamak amacıyla kullanıldı.
Sultan Abdülmecid döneminde yenilenen kışla, 1854 yılında Kırım Savaşı sırasında İstanbul'a gelen İngiliz ve Fransız askerleri için konaklama ve hastane binası olarak kullanıldı. 1856 yılında çıkan büyük yangın sonucunda yapı ağır hasar gördü.
Yangının ardından Sultan Abdülaziz döneminde kışla yeniden inşa edildi. 1860'lı yıllarda Garabet Balyan'ın mimari çalışmalarıyla şekillenen kâgir yapı, bugünkü tarihî binanın temelini oluşturdu. Daha sonraki onarımlar ve eklemelerle bina günümüzdeki görünümüne kavuştu.
Kuleli Askerî Lisesi'nin eğitim geçmişi ise binanın tarihinden ayrıdır. 21 Eylül 1845 tarihinde Mekteb-i Fünun-ı İdadiye adıyla kurulan askerî okul, ilk yıllarında İstanbul'un farklı binalarında faaliyet gösterdi. 1872 yılında Kuleli Kışlası'na taşınmasıyla okul ve tarihî bina aynı kimlik altında birleşti.
Osmanlı-Rus Savaşı, Balkan Savaşları ve İstanbul'un işgali gibi dönemlerde okul farklı binalara taşınmak zorunda kaldı. Cumhuriyet'in ilanından sonra 1925 yılında Kuleli Askerî Lisesi adını aldı. İkinci Dünya Savaşı sırasında bir süre Konya'da eğitim veren okul, 1947 yılında yeniden İstanbul'daki tarihî binasına döndü.
2016 yılında askerî liselerin kapatılmasıyla Kuleli Askerî Lisesi'nin lise olarak eğitim faaliyeti sona erdi. Tarihî bina daha sonra Millî Savunma Üniversitesi bünyesinde askerî öğrencilerin eğitimine hizmet vermeye başladı.
Kuleli Askerî Lisesi Mimari Özellikleri
Kuleli Askerî Lisesi'nin bugünkü ana binası, Sultan Abdülaziz döneminde yeniden inşa edilen kâgir kışla yapısına dayanır. Garabet Balyan'ın çalışmalarıyla ilişkilendirilen mimarisinde, 19. yüzyıl Osmanlı askerî yapılarının düzenli plan anlayışı ve Batı etkisindeki cephe ayrıntıları görülür.
Yapı, dikdörtgen planlı ve iç avlulu bir düzene sahiptir. Boğaz'a bakan uzun cephesinde üç katlı görünüm, birbirini izleyen pencere sıraları ve cepheyi hareketlendiren mimari çıkmalar dikkat çeker. Binanın orta bölümündeki Hünkâr Kasrı, cephe düzeninin en belirgin unsurlarından biridir.
Yapının iki ucunda bulunan beşer katlı, sivri çatılı kuleler, Kuleli'nin en tanınan mimari özellikleridir. İlk kışla yapısında da kuleler bulunmasına rağmen bunlar yangın ve yeniden yapım süreçlerinde ortadan kalkmıştır. Bugünkü kuleler, 1960'lı yıllardaki restorasyon çalışmaları sırasında tarihî gravürler esas alınarak yeniden oluşturulmuştur.
Denize bakan Şeref Kapısı'nın üzerinde Sultan Abdülaziz'in tuğrasını taşıyan tarihî kitabe bulunur. Yapının taş duvarları, simetrik cephe düzeni ve köşe kuleleri, onu Boğaz kıyısındaki yalı ve saraylardan ayıran askerî mimari karakterini oluşturur.
Kuleli Askerî Lisesi Neden Kapatıldı?
Kuleli Askerî Lisesi, 15 Temmuz 2016'daki darbe girişiminin ardından askerî eğitim sisteminde gerçekleştirilen yeniden yapılanma kapsamında diğer askerî liselerle birlikte kapatıldı. 31 Temmuz 2016 tarihinde yayımlanan düzenlemeyle askerî liselerin faaliyetlerine son verildi.
Bu kararla Kuleli'nin 1845 yılında başlayan askerî lise geleneği sona ermiş olsa da tarihî bina ortadan kaldırılmadı. Yapının Millî Savunma Bakanlığı bünyesindeki kullanımına devam edildi.
Millî Savunma Bakanlığının açıklamalarına göre bina, Millî Savunma Üniversitesi Yabancı Diller Yüksekokulu Kuleli Yerleşkesi olarak askerî öğrencilerin eğitimine hizmet vermektedir.
Kuleli Askerî Lisesi Ziyarete Açık mı?
Kuleli Askerî Lisesi, halka açık bir müze veya turistik ziyaret alanı değildir. Tarihî yapı askerî eğitim amacıyla kullanıldığından bina ve yerleşkeye giriş serbest değildir.
Bu nedenle Kuleli'yi görmek isteyenler yapının Boğaz'a bakan dış cephesini kıyıdan veya denizden izleyebilir. Yerleşke içerisinde halka yönelik düzenli bir müze gezisi bulunmamaktadır.
Kuleli Askerî Lisesi Yatla Görülebilir mi?
Kuleli Askerî Lisesi, İstanbul Boğazı'nın Anadolu yakasında, Çengelköy ile Vaniköy arasında ve Boğaziçi Köprüsü'nün kuzeyinde yer alır. Bu konumu sayesinde Kuleli kıyısını kapsayan yat turlarında denizden görülebilir.
Denizden bakıldığında binanın uzun ve simetrik cephesi, iki köşesindeki kuleleri, orta bölümündeki mimari çıkma ve kıyıya paralel yerleşimi birlikte fark edilir. Karadan bakışta yapının bazı bölümleri çevresindeki ağaçlar ve yerleşim nedeniyle sınırlı görünürken, denizden bakış tarihî binanın cephe düzenini daha bütüncül biçimde ortaya koyar.
Kuleli Askerî Lisesi, Çengelköy ve Kandilli kıyılarını içeren İstanbul yat kiralama güzergâhlarında görülebilen önemli tarihî yapılardan biridir. Ancak her tur bu bölgeden geçmediği gibi, yapının askerî yerleşke olması nedeniyle denizden görülmesi kıyıya yanaşma veya yerleşkeye giriş imkânı sağlamaz.